Een vitale en aantrekkelijke gemeente

Jan Hendriks

In de jaren ’90 leerde ik docent gemeenteopbouw Jan Hendriks kennen. In 1990 schreef hij over een model en methode van gemeenteopbouw: Een vitale en aantrekkelijke gemeente. Deze en latere boeken en eerder gepubliceerde artikelen heb ik gebruikt voor mijn afstudeerscriptie aan de Theologische Universiteit in Kampen. Gemeenteopbouw ademde in die tijd nog iets uit van maakbaarheid. Als een mogelijke oplossing van de ontkerkelijking. We waren met elkaar opzoek naar factoren van revitalisering. De organisatiekunde gaf de kerk nieuwe hoop. Misschien geloofde ik toen ook nog wel in het sprookje, dat wanneer de organisatie versterkt werd de kerk weer vol zou lopen. In deze blog vat ik samen, wat ik nu nog als waardevolle gedachten wil bewaren uit dit boek.

Het gaat om mensen

Hendriks geeft in deel aan, dat voor geloofsparticipatie een geloofsgemeenschap nodig is. Een gemeenschap gevuld met de Heilige Geest en daardoor veelkleurig. In de eerste plaats gaat het om het geheel, de gemeente als Lichaam van Christus. Gelovigen hebben elkaar nodig. Verbondenheid is een centraal Bijbels thema. Geloven is samenkomen, is deelnemen, is toebehoren. De kernvraag voor Hendriks was toen: hoe geven we de plaatselijke gemeente zo vorm, dat dit mensen samenbindt. Het gaat allereerste om mensen, de vraag naar gemeentevormen is daar aan ondergeschikt. Wat me nog steeds aanspreekt is dat Hendriks niet speurde naar factoren die de stagnatie verklaarde, maar naar factoren die de vitaliteit van een geloofsgemeenschap positief kunnen beïnvloeden. In het boek een vitale en aantrekkelijke gemeente gaat het niet over de ideale kerk (norm) of een effectieve programma kerk (maakbaarheid), maar een legitieme poging om vanuit de organisatiekunde factoren te vinden, die bijdragen aan een levende kerk van Christus.

Vijf factoren voor een vitale gemeente

Hendriks geeft als theorie een systeem van 5 factoren. De factoren zijn allemaal met elkaar verbonden. Scoort een factor slecht in een gemeente, dan kan dat de andere factoren negatief beïnvloeden. Andersom geldt dat een goed scorende factor kan bijdragen aan het verbeteren van de overige. De centrale vraag die Hendriks stelt, en later door Marius Noorloos is opgepakt in zijn boeken over Leven uit de Bron is deze: Zijn we gemeente van de Heer, zijn wij bezig met de zaken van de Heer, zijn wij Kerk? Identiteit staat daarmee centraal in het systeem van de vijf factoren. Hendriks valt daarbij niet in de valkuil van het zogenaamde Bijbelse normatief. Paulus geeft nergens een blauwdruk van de kerk. De kerk bestaat nu en in de Bijbelse tijd uit mensen, die samen geroepen zijn om God te dienen, elkaar lief te hebben en in de wereld zoutend zout te zijn. Het invullen van onderstaande vijf factoren is altijd een gezamenlijk proces. Eenheid wordt alleen ervaren als de factoren met elkaar worden verbonden vanuit een gedeelde identiteit. In een vitale gemeente zijn gemeenteleden geen objecten, maar subjecten.

Positief klimaat

Iedereen telt mee, wil participeren, krijgt gedeelde verantwoordelijkheid… vanuit de Bijbelse notie dat de Geest over alle gelovigen is gekomen en allen ontvangen geestelijke gaven. Elkaar zien als kind van de Vader is de basis van liefde, aanvaarding en vergeving. Bijbelse, ethische en culturele vragen worden gezamenlijk en in de betrokken situatie besproken. Daarbij worden de andere factoren meegewogen.

Stimulerende leiding

Het ambt staat in het teken van dienstbaarheid, ondersteuning en helpen. De leiding creëert de voorwaarden, dat anderen hun taak optimaal en met vreugde kunnen vervullen. Leiding kenmerkt zich door toegankelijkheid, goed kunnen luisteren en voortreffelijk delegeren. Misschien is de belangrijkste vraag voor de kerkenraad wel de identiteitsvraag: Zijn wij gemeente van de Heer, zijn wij bezig met de zaken van Heer, zijn wij kerk?

Verbindende structuren

Een vitale gemeente kenschetst zich door gelovigen die met elkaar bidden en werken, schouder aan schouder staan, elkaar ontmoeten in de kerk en thuis. Structuren die gemeenschapservaring positief beïnvloeden bieden kansen tot ontmoeting, zoals een (groot)huisbezoek, (gespreks/studie/werk)groepen en andere gezamenlijke activiteiten. Enerzijds op individueel niveau, anderzijds gericht op het samenwerken van groepen en commissies. Open, informele en onderlinge communicatie gericht om samen zaken afstemmen zijn belangrijke verbindende structuren.

Inspirerende doelen en aantrekkelijke taken

Doelen dienen gemeenschappelijk, concreet en inspirerend te zijn. Let daarbij op dat de doelen voortkomen vanuit de identiteit en steeds weer benoemd en zichtbaar zijn in de gemeente. Uiteraard is het ook van belang om de doelen uit te werken in aantrekkelijke taken. Een taak wordt voor iemand interessant, wanneer deze je helpt in het groeiproces van geloven en leven. Mensen willen graag een stukje zelfstandigheid, saamhorigheid, waardering en het gevoel dat wat zij doen bijdraagt aan een groter geheel.

Stimulerende identiteitsconceptie

Mensen zoeken samenhang, zingeving en identificatie. De basisvragen zijn: wie zijn wij en wat is onze opdracht. Een vitale gemeente verbindt deze vragen en komt tot een gezamenlijk antwoord. Vanuit deze verbinding ontstaat alle ruimte om de andere factoren op een veelkleurige wijze uit te werken. De kerkenraad heeft de taak om aandacht te hebben voor de zaak (de identiteit) en de gemeente (alle gelovigen). Een positief klimaat en verbindende structuren helpen om gezamenlijk te werken aan de inspirerende doelen en aantrekkelijke taken.

Hoe verder?

Aan het slot van het boek is een vragenlijst opgenomen voor de kerkenraad. De antwoorden geven inzicht in hoeverre feitelijke situatie overeenkomt met de gewenste situatie. Mijn ervaring is, dat dit soort tools zeer effectief zijn om met elkaar in gesprek te komen. Wat mij betreft is de belangrijkste winst, dat kerkenraadsleden elkaar beter leren begrijpen. Vanuit misschien algemene zaken komt het gesprek vanzelf over de Zaak met een hoofdletter. Gemeenteopbouw mondt uit in geloofsopbouw. Ook dit boek uit de jaren ’90 kunnen uw gemeente helpen om weer tot opbouwende geloofsgesprekken te komen.

Meer lezen van Jan Hendriks?